Tvrđava Forte Mare

Tvrđava predstavlja začetak srednjevjekovnog grada koji je osnovao bosanski kralj Tvrtko I 1382. godine, a oko koga se u vrijeme Stefana Vukčića Kosače formirao značajniji grad i utvrđenje.

Na tvrđavi se sačuvao jedan dio odbrambenog zida na jugoistocnom uglu iz najstarijeg bosanskog perioda.

Radikalna rekonstrukcija izvršena je u vrijeme turske dominacije, kada tvrđava zadobija današnje gabarite, oblike i visine, sve do odbrambene krune sa otvorima za topove.

Sredinom 16. vijeka vrđava se pominje kao "Jaka Kula", ili kao "Kula Abaspaše". Početkom 18. vijeka rekonstruisali su je Mlečani i od tada datira današnji naziv. Sadašnji izgled tvrđave uglavnom su dali austrijanci, koji su 1833. godine izveli niz dogradnji. Tvrđava tada postaje jedan od najznačajnijih fortifikacijskih punktova u gradu.

Tvrđava Kanli Kula

Turska tvrdava poznata pod imenom Kanli-kula, u prevodu sa turskog "krvava kula" nalazi se na krajnjoj sjevernoj tački Starog hercegnovskog grada i predstavlja dio njegovog složenog fortifikacionog sistema. Vecim dijelom je podignuta na čvrstoj krečnjačkoj stijeni, na visini od oko 85 m nad morem i svojom veličinom i položajem dominira gradom.

Kanli-kula se prvi put u pisanim dokumentima pominje sredinom 17. vijeka kod turskog putopisca Evlije Čelebije. Tačno vrijeme njenog podizanja se ne zna. Više faza gradnje, koje se uočavaju u njenim zidnim masama, navode na zaključak da je njen razvoj tekao kroz duži vremenski period. Izvjesno je da je vremenom pretrpjela znatne izmjene i razaranja pa je danas teško utvrditi vrijeme njenog nastanka, mada se cini vjerovatnim da se njen nukleus zaceo još u srednjem vijeku. Svoj današnji oblik tvrdava je dobila u vrijeme turske dominacije Herceg Novim, moguće, sredinom 16. vijeka. Osnova današnje tvrđave ima oblik nepravilnog pravougaonika približne velicine 70 x 60 m sa relativno dobro očuvanim spoljašnjim zidovima i kulama na uglovima. Zidana je pretežno od grubo tesanog lokalnog kamena vezanog krečnim malterom. Na osnovu načina zidanja i položaja koje zauzimaju, za pojedine segmente tvrđave moguće je utvrditi približno vrijeme njihove gradnje. Tako bi izvjesne niže partije zapadnog zida i jugoistocne kule mogli poticati iz vremena rane upotrebe vatrenog oružja. Konačni oblik tvrđavi dali su Turci, dok su Mlečani, nakon zauzeća Herceg Novog, izvršili određene popravke jer je tvrđava u ratu bila znatno oštećena.

Prvobitno je Kanli-kula imala samo jednu kapiju, sa južne strane, koja je vodila u grad. Kasnije, moguće za vrijeme Mlečana, nakon rušenja dijela sjevernog zida, u njemu je formiran nov ulaz koji i danas služi.

U unutrašnjosti tvrđave malo je objekata sačuvano. Posebno je zanimljiva posve dobro očuvana cisterna koja se nalazi u zapadnom dijelu kompleksa. Očito je da je cisterna u nekom vremenu izgubila svoju prvobitnu namjenu i pretvorena je u zatvorsku ćeliju. Na svim zidovima cisterne nalaze se brojni crteži razlicitih tipova galija, predstave riba, grbovi, krstovi, imena i datumi.  Svi crteži su urezani u malter i njih su, izvjesno je, izveli zatvorenici koji su svoje kazne izdržavali u ovoj "ćeliji". Crteži galija su bliski tipu galija koje je Turska koristila tokom 16. i 17. vijeka, pa se može zaključiti da je cisterna u zatvor pretvorena veoma rano i da su je Turci za ove svrhe koristili veoma dugo, sve do kraja svoje vladavine Herceg Novim, o čemu svjedoči urezana 1687. godina.

Danas je Kanli kula adaptirana u modernu ljetnju pozornicu.

Španjola - Gornji grad

Tvrđava nazvana Španjola od strane lokalnog stanovništva, zadržala je svoje ime i danas, premda su je Turci ponovo gradili oko 1539. - 1548. godine, na mjestu gdje su je izgradili Španci nakratko osvojivši grad 1538. - 1539. godine. Zbog strateških prednosti brežuljka Bajer, tvrđava Španjola smještena je na sjeverozapadnoj strani grada na nadmorskoj visini od 170 m i dominira ulazom u Bokokotorski zaliv. Sa nje se pruža široki vidokrug na prostranu teritoriju. Tvrđava je opasana masivnim zidinama sa četiri isturena kružna bastiona na uglovima. Glavni ulaz na istočnoj strani obezbjeđen je spoljašnjim zidom, dok je južna strana, prema moru, dograđivana i prilagođavana novim fortifikacijskim zahtjevima (to je mletački opus), na zapadnom djelu sačuvan je turski opus i djelovi džamije. Španjola je uvijek imala svojstvo utvrđenja vojnog karaktera, sve do početka 20. vijeka. U drugom svjetskom ratu, neko je vrijeme bila zatvor.

Citadela ili Macel ili Mezzaluna

Mala tvrđava pri moru, Citadela, je kula sa zidinama građenim za vrijeme različitih osvajača, o čemu iz mletačkog perioda stoji već pomenuti natpis iz 1702. godine blizu kapucinskog samostana. U njenim temeljima treba tražiti tragove začetka Herceg Novog. Stradala je za vrijeme potresa 1979. godine i srušila se u more. Godine 1702. godine Petar Anđelo Manjospojio je gornji dio Donjega grada jakim zidom  sa Citadelom i tako je sav grad opasao debelim zidovima.

Sat-kula, Sahat kula, Tora

Na mjestu gdje se sada nalaze zapadna ulazna vrata u Stari grad podignuta je 1850. godine kula sa satom u pseudoromanskom stilu. U vrijeme Turaka tu je takođe bila kula sa satom, po kojoj se i današnja zove Sahat kula. Za vrijeme Mlečana, obnovljena je i nazvana Tora, kako je i danas mnogi nazivaju. Ova Sat-kula svojevrsni je spomenik kulture, koji funkcioniše od Turaka do danas, predstavljajući shvatanja graditelja iz polovine 19. vijeka. Još od doba Mletačke Republike pa sve do danas, heraldički je znak Herceg Novog.      

Religija

Sakralni spomenici zauzimaju prvo mjesto u nepokretnom spomeničkom fondu u hercegnovskom kraju, i to ne samo po broju, već i po teritorijalnoj rasprostranjenosti, te kulturno-istorijskoj vrijednosti.Na području Opštine Herceg-Novi ima 99 crkvenih objekata, i to 74 pravoslavnih i 14 rimokatoličkih, kao i 11 ruševina. Ovi sakralni objekti se nalaza u dvanaest srpsko- pravoslavnih crkvenih opština, dva srpsko-pravoslavna manastira i tri rimokatoličke župe.

Crkve Sv. Đorđija i Spasa sa Episkopskom Rezidencijom

Ograđeni sakralni kompleks na Toploj obuhvata: dvije crkve, malu zgradu u kojoj je crnogorski vladika Petar II Petrović Njegoš učio pismenost kod kaluđera Josifa Tropovića 1812. godine i okolno groblje.

Gradnja crkve Sv. Spasa (Vaznesenija Hristovog) trajala je od 1709. do 1713. godine. Građena je od korčulanskog kamena, a na ulaznoj fasadi dominira portal sa stubovima i timpanom, nad kojim je rozeta i zvonik na preslicu, kao i tri okna sa skraćenim pilastrima.

Ikonostas je rad grčkih majstora 19. vijeka, sa nekim umetnutim ruskim ikonama. Mala crkva Sv. Đorđa je sagradena krajem 17. vjeka na ostacima turske džamije. U njoj se nalazi kenotaf grofa Save Vladislavljevića. Ikonostas se pripisuje bokokotorskoj školi.

Obije crkve imaju veliki broj vrijednih ikona, srebrnih sasuda i starih štampanih knjiga. Episkopska rezidencija Ljubibratića nalazi se u Toploj, u blizini kompleksa crkava Sv. Spasa i Sv. Đorđa, u zapadnom predgradju Herceg Novog. To je dvospratna građevina u priklesanom kamenu sa apsidolom kapele na visini prvog sprata i zvonikom na preslicu sa jednim otvorom sa južne strane. Krov je dvoslivan. Ovdje je bila episkopska rezidencija od 1690. do 1716. godine. Građevina je sanirana na neadekvatan nacin, tako da je izgubila dio spomeničke autentičnosti.

Crkva Sv. Tome

Ostaci crkve posvecene Sv. Apostolu Tomi nalaze se na visoravni zaseoka Kočetana.

Crkva je pravougaone osnove, jednobrodna je, spolja četvrtastog, a iznutra polukuržnog oblika. Na osnovu istražnih radova, može se pretpostaviti da je crkva bila zasvedena poluobličastim svodom koji je bio nadvišen slijepim kubetom a pokriven kamenim pločama.

Uočavaju se dvije faze gradnje: starija, kojoj pripadaju sjeverni zid i dio apside sazidani od sitnog, lomljenog kamena, i mlada, kojoj pripada južni zid od pravilnih većih kvadera.

Unutrašnjost crkve je bila ukrašena fresko dekoraciojom, nastalom krajem 11. i početkom 12. vjeka. Pronađena parapetna ploča sa reljefnom kompozicijom takođe se može datirati u isti vremenski perod a predstavlja remek djelo preromaničke umjetnosti kod nas.

Crkva Sv. Krsta

Crkva Sv. Krsta smještena na zaravnjenom platou uz glavni put na granici sela Mokrine i Kameno.

U prostranoj porti omeđenoj kamenim zidom je i staro seosko groblje. Crkva Sv. Krsta je građevina zasvedena poluobličastim svodom, sa polukružnom apsidom na istočnoj, i ulazom na zapadnoj strani, nad kojim je zvonik na preslicu sa tri zvona.

Zidana je podužnim kamenim blokovima u pravilnim redovima, a pokrivena je dvoslivnim krovom sa pokrivačem od kamenih ploča.

Ikonostas je 1875. godine naslikao grčki slikar Nikola Aspitois. Crkva se u katastarskom popisu pominje 1726. godine, ali je po predanju ovo najstarija crkva u okolini.

Crkva Sv. Nikole

Crkva Sv. Nikole se nalazi visoko u brdu iznad najstarijih kuća u naselju Đurići.

Vrijeme njene izgradnje nije poznato ali se može pretpostaviti da potiče s kraja 17. ili početka 18. vjeka. Crkva je manja zasvedena jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom na istočnoj i ulaznim vratima na zapadnoj strani. Pokrivena je dvovodnim krovom sa krovnim pokrivačem od kanalice.

Pod je od kamenih ploča. Unutrašnjost crkve je osvetljena uzanim prozorom na južnoj fasadi. Fasade su zidane priklesanim kamenom i dersovane. Uz crkvu sa zapadne strane postoje ostaci podužnih zidova srušene priprate.

Naknadnim intervencijama u apsidi izvedeno je zidano postolje oltara sa oltarskom slikom prislonjenom uz zaravnjenu unutrašnju stgranu apside. Na oltarskj pali slikanoj na drvetu prikazane su stojeće figure sv. Nikole, sv. Antuna, i sv. Trifuna

Manastir Savina

Manastirski kompleks, koji čine tri crkve, konak, groblje i popločani prilaz sa ogradnim zidom, nalazi se na pošumljenom uzvišenju južno do Herceg Novog.

Tačno vrijeme nastanka Crkve sv. Save, nije poznato, a očekuju se rezultati arheoloških iskopavanja koja su izvršena u ljeto 2002. godine. Sadašnji objekat je iz 15-tog vijeka, dok je priprata dozidana u 19. vijeku.

Mala crkva Uspenja Bogorodice (15. vijek, a po predanju iz 1030. godine), je jednobrodna gradjevina‚ sa polukružnom apsidom i zvonikom na preslicu. Presvođena je prelomljenim gotičkim svodom sa ojačavajućim lukom, oslonjenim na par pilastera. Crkva je živopisana.

Ispod fresaka iz 16. vjeka, nađene su freske koje se pripisuju kotorksom gotičkom slikaru Lovru Marinoviću Dobričeviću. Djelimično preslikavanje svih fresaka je izvršio Aleksije Lazović 1831. godine.

Velika crkva Uspenija Bogorodice građena je od 1776. do 1799. godine. Graditelj je bio Nikola Foretić sa Korčule. To je jednobrodna crkva sa apsidom i kupolom na kockastom tamburu i trospratim zvonikom na zapadnoj fasadi.

Ikonostas je rad popa Simeona Lazovića i njegovog sina Aleksija iz Bijelog Polja, započet 1795.godine. Uz manastir je i konak sa bogatom zbirkom crkvenih knjiga, posuda i ikona.

Crkva Sv. Trojice

Crkva sv. Trojice je smještena na uzdignutoj zaravni iznad sela Kuti, u okviru seoskog groblja ogradjenog kamenim zidom sa naglašenom ulaznom kapijom na južnoj strani.

Crkva je sagradjena 1836. godine, na mjestu starije crkve. To je jednobrodna kupolna gradjevina krupnih razmjera, pravougaone osnove, sa polukuruznom apsidom na istočnoj i ulazom na zapadnoj strani.

Pred ulazom je podignut zvonik - kula, koji se završava osmougaonim postoljem nad kojim je kube. Crkva je zidana od fino klesanih kvadera. Presvedena je polukružnim svodom iz koga izrasta kvadratno postolje osmougaonog tambura, koje se završava kupolom.

Krov je na dvije vode, koji nadvišava četvorovodni krov postolja tambura i krov na osam voda kupole.

Crkva Sv. Stefana

Na uzvišenju iznad Sutorine i Igala, uz glavni put ka selu Sušćepan, smještena je crkva sv. Stefana.

To je jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom na istočnoj i ulazom na zapadnoj strani, nad kojim je zvonik na preslicu sa tri zvona. Zidana je u kamenu a potom malterisana i bojena u bijelom tonu.

Crkvu završava visok profilisani vijenac. Današnji izgled crkva je dobila krajem 19. vjeka. Dvije pronađene parapetne ploče sa reljefom tročlanog prepleta potiču iz preromaničke crkve koja se na ovom mjestu nalazila u 10 ili 11 vjeku. U crkvi se čuva zbirka crkvenih predmeta ikona, knjiga i drugog crkvenog mobilijara.

Crkva Sv. Gospođe

Na ograđenom platou padine Veljeg Brda, sjeveroistočno od naselja Bijela, zajedno sa grobljem i crkvenom kućom ("Ćelija"), nalazi se crkva sv. Gospođe. Njeno vrijeme nastanka nije zabilježeno u istorijskim izvorima. Prema predanju koje navodi Crnogorčević, ova ckrva je "vrlo stara". Crkva sv. Gospođe je jednobrodna građevina izdužene pravougaone osnove, dimenzija 5,45m x 11.33m, sa polukružnom apsidom na istočnoj i zvonikom na preslicu sa jednim zvonom, na zapadnoj strani. Crkva je zasvedena polukružnim svodom, pokrivena dvoslivnim krovom, sa krovnim pokrivačem od kanalice.

Unutrašnjost je osvijetljena uzanim pravouganonim prozorima u osnovi apside, na južnoj i zapadnoj strani. Pod je od kamenih ploča.

U crkvi se nalazi ikonostas iz novijeg vremena, nekoliko ikona sa starijeg ikonostasa bokokotorske slikarske škole, kao i oslikane stranice starije pjevnice nepoznatog autora.

Crkva je sanirana poslije zemljotresa 1979. godine.

Manastir Žanjica

Utvrđeni manastirski kompleks sa crkvom Vavedenja Bogorodice nalazi se na malom osrtvu Žanjice na istočnoj strani ulaza u bokokotorski zaliv. Najstariji dio cjeline predstavlja jednobrodna crkva, za koju se vjeruje da potiče iz 15-tog vjeka.

Oko nje su u kasnijoj fazi izgrađeni zidovi utvrđenja približno kvadratne osnove sa kružnom kulom u sjevero-zapadnom uglu, kao i manje manastirske zgrade prislonjene uz zidove na južnoj i istočnoj strani utvrđenja.

Tragovi fresko slikarsrva zapažaju se u unutrašnjosti crkve, na zapadnoj fasadi, kao i na istočnoj strani. Prvobitni krovni pokrivač od kamenih ploča zamijenjen je kanaliciom u poznijim pregradnjama.

Crkva Sv. Jovana

Crkva sv. Jovana se nalazi na uzvišenju sjeveroistočno od sutorinskog zaseoka Rajevići. Prema predanju, crkva je sagrađena u 15. vjeku na mjestu gdje se nalazilo "grčko groblje".

Crkva je jednobrodna građevina pravougaone osnove sa polukru?nom apsidom na istočnoj i zvonikom na preslicu sa jednim zvonom na zapadnoj strani. Iznad portala je polukružna niža na kojoj je oslikan krst. Crkva je zasevedena polukružnim svodom a pokrivena dvovodnim krovom. Na apsidi se zadržao originalini krovni pokrivač od kamenih ploča. Ikonostas je iz 1910 godine.

Crkve Sv. Đorđa

Crkva je smještena ispod Obalice na brežuljku iznad sela Kuti. Uz nju se nalazi staro groblje za okolne zaseoke. Crkva sv. Đorđa je građevina srednjih dimenzija, jednobrodna, zasvedena poluobličastim svodom, sa polukružnom apsidom na istočnoj, i ulazom na zapadnoj strani, iznad koga je zvonik na preslicu sa jednim zvonom.

Zidana je fino obrađenim kvaderima. Pokrivena je dvoslivnim krovom sa pokrivačem od kanalice.

Ikonostas je iz 1893. godine, postavljen umjesto prethodnog, koji je bio u četiri reda ikona, ali je u vrlo trošnom stanju.

Crkva Sv. Sergija i Vakha

Crkva sv. Sergija i Vakha, okružena grobljem, smještena je na južnoj strani iznad puta u mjestu Podi. To je jednobrodna kupolna gradjevina sa polukružnom apsidom na istočnoj i ulazom na zapadnoj strani. Nad ulazom je naknadno izgrađen barokni zvonik na preslicu sa tri zvona. Na podužnim stranama iz ravni zida formirani su visoki transepti koji planu daju vid slobodnog krsta. Crkva je zasvedena gotičkim prelomljenim svodom iz kojeg izrasta nisko kubično postolje visokog okruglog tambura koje se završava kupolom.

Naglašena vertikalnost ukazuje na gotičke uticaje, mada je po svom arhitektonskom sklopu bliska raškim spomenicima.

Ikonostas je rad bjelopoljskih slikara Simeona i Aleksija Lazovića. Crkva posjeduje zbirku vrijednih sakralinh predmeta kao i ikone.

Crkva Sv. Ilije

Crkva sv. Ilije se nalazi na dominantnom položaju istoimenog brda u Mokrinama. Crkva je malih razmjera, pravougaone osnove sa polukružnom apsidom na istočnoj i zvonikom na preslicu sa jednim zvonom nad ulazom na zapadnoj strani. Zasvedena je polukružnim svodom, pokrivena dvovodnim krovom, a pokrivač je od kamenih ploča složenih u pravilnim redovima.

Crkva je osvijetljena malim uskim prozorima. Zidana je precizno klesanim kamenom u pravilnim redovima.

Crkva Sv. Arhangela Mihajla

Crkva Sv. Arhangela Mihajla, se nalazi u centru starog grada Herceg Novog, na trgu Belavista. Sagrađena je početkom 19. vjeka. Krstoobraznog je oblika i građena je u eklektičkom stilu spajajući vizantijske, romansko - gotičke i islamističke elemente.

U unutrašnjosti dominira ikonostas rađen u mermeru, sa ikonama rađenim početkom 20-tog vijeka.

Crkva čuva neke ikone iz drugih krajeva i štampane knjige iz Rusije.